Historia Starego Zoo w Poznaniu należy chyba do najbardziej nietypowych historii powstania ogrodów zoologicznych w Europie. Wszystko zaczęło się od urodzinowego żartu, który przekształcił się w jeden z pierwszych tego typu obiektów w Polsce. Dziś natomiast teren przy ulicy Zwierzynieckiej pełni nieco inną funkcję, jednak jego ponad 150-letnia historia sprawia, że pozostaje jednym z najbardziej charakterystycznych punktów na mapie miasta.
Początki Starego Zoo w Poznaniu – niezwykły prezent urodzinowy
Historia Starego Zoo w Poznaniu zaczęła się w sposób, który do dziś wyróżnia je na tle wielu europejskich ogrodów zoologicznych. Zamiast planowanej inwestycji miejskiej czy inicjatywy naukowej, początkiem przyszłego ogrodu zoologicznego okazało się spotkanie towarzyskie w restauracji znajdującej się przy dawnym dworcu kolejowym na Jeżycach. Właśnie tam w 1871 roku spotykali się członkowie lokalnego stowarzyszenia kręglarzy, którzy regularnie spędzali czas przy wspólnych rozgrywkach i rozmowach.
Jedno z takich spotkań poprzedzało ważną okazję: 50. urodziny przewodniczącego tego towarzystwa. Zamiast tradycyjnych prezentów uczestnicy postanowili przygotować niespodziankę o dość niecodziennym charakterze. Każdy z nich zobowiązał się przynieść jubilatowi zwierzę, które uda mu się zdobyć w mieście w ciągu kilku dni przed uroczystością. W efekcie w dniu urodzin powstała niewielka, ale bardzo różnorodna kolekcja zwierząt.
Wśród podarunków znalazły się głównie zwierzęta gospodarskie i domowe, takie jak koza, miniaturowa świnia, owca, kaczka, gęś, królik, kot czy wiewiórka. Obok nich pojawiły się także bardziej egzotyczne okazy, jak paw, tresowany niedźwiedź oraz małpa zakupiona od wędrownych handlarzy. Ta spontaniczna menażeria liczyła kilkanaście zwierząt i szybko stała się ciekawostką wśród bywalców restauracji.
Zwierzęta umieszczono w ogrodzie należącym do tej restauracji, gdzie początkowo pełniły rolę nietypowej atrakcji, a z czasem zaczęły przyciągać uwagę mieszkańców okolicznych dzielnic. Popularność miejsca rosła, a kolejne osoby zaczęły przynosić nowe okazy, powiększając improwizowaną kolekcję.
Otwarcie ogrodu zoologicznego w 1874 roku
Rosnące zainteresowanie mieszkańców zwierzętami w ogrodzie restauracyjnym sprawiało, że spontaniczna menażeria zaczęła stopniowo przybierać bardziej uporządkowaną formę. Aby zapewnić jej dalsze funkcjonowanie i rozwój, w pierwszej połowie lat 70. XIX wieku powołano specjalną organizację zajmującą się opieką nad zwierzętami oraz zarządzaniem całym terenem. W ten sposób powstało Towarzystwo Ogrodu Zoologicznego, które przejęło odpowiedzialność za rozwój przyszłego ogrodu.
Utworzenie tej instytucji było ważnym krokiem w kierunku przekształcenia niewielkiej atrakcji przy restauracji w pełnoprawny ogród zoologiczny. Członkowie towarzystwa zaczęli organizować zbiórki funduszy, a także nawiązywać kontakty z osobami, które mogłyby przekazać nowe gatunki zwierząt. Dzięki temu kolekcja powiększała się również o bardziej egzotyczne okazy sprowadzane z różnych części Europy.
W 1874 roku ogród został oficjalnie udostępniony zwiedzającym jako ogród zoologiczny. Oznaczało to nie tylko formalne otwarcie, ale również wprowadzenie pierwszych zasad funkcjonowania obiektu. Zwiedzający mogli oglądać zwierzęta w wyznaczonych miejscach, a środki z biletów przeznaczano na utrzymanie i dalszy rozwój ogrodu. Na terenie obiektu zaczęły pojawiać się specjalnie przygotowane wybiegi i pomieszczenia dla zwierząt, które zastępowały wcześniejsze prowizoryczne rozwiązania. Pod koniec lat 70. XIX wieku ogród zoologiczny w Poznaniu był już rozpoznawalną atrakcją miasta. Coraz liczniejsze wizyty mieszkańców oraz przyjezdnych potwierdzały, że pomysł przekształcenia niewielkiej menażerii w publiczny ogród okazał się trafny. W kolejnych dekadach instytucja miała rozwijać się dalej, stopniowo rozbudowując swoją infrastrukturę oraz powiększając kolekcję zwierząt.
Rozwój Starego Zoo w Poznaniu na przełomie XIX i XX wieku
Pod koniec XIX wieku poznański ogród zoologiczny zaczął wchodzić w etap intensywnego rozwoju. Dzięki rosnącej liczbie odwiedzających oraz wsparciu Towarzystwa Ogrodu Zoologicznego możliwe było stopniowe przekształcanie terenu w bardziej nowoczesną przestrzeń dla zwierząt i zwiedzających. W tym czasie powstawały kolejne budynki oraz wybiegi zaprojektowane specjalnie z myślą o różnych gatunkach, co znacząco poprawiało warunki ich utrzymania.
Na terenie ogrodu zaczęto wznosić pierwsze charakterystyczne pawilony przeznaczone dla konkretnych grup zwierząt. Jednym z ważniejszych elementów infrastruktury była ptaszarnia, w której prezentowano różne gatunki ptaków – zarówno spotykane w Europie, jak i bardziej egzotyczne okazy sprowadzane z innych części świata. Obiekt ten pozwalał na stworzenie odpowiednich warunków dla ptaków oraz umożliwiał zwiedzającym obserwowanie ich z bliska.
Istotnym etapem rozwoju ogrodu było również stworzenie budynku przeznaczonego dla słoni. Tego typu obiekt należał również do najbardziej spektakularnych atrakcji ogrodów zoologicznych w Europie, ponieważ utrzymanie dużych egzotycznych zwierząt wymagało specjalnych pomieszczeń i odpowiedniej infrastruktury. Obecność słoni przyciągała wielu odwiedzających, którzy rzadko mieli okazję zobaczyć takie zwierzęta na żywo. Rozbudowa infrastruktury sprawiła, że ogród zaczął coraz bardziej przypominać nowoczesne, jak na ówczesne standardy, miejsce rekreacji i edukacji. Oprócz samych zwierząt ważną rolę odgrywała także przestrzeń spacerowa, która zachęcała mieszkańców do odwiedzania ogrodu w czasie wolnym.
Trudne lata wojen i odbudowa Starego Zoo
Pierwsza połowa XX wieku okazała się dla poznańskiego ogrodu zoologicznego okresem poważnych wyzwań. Wydarzenia historyczne, które dotknęły Europę, miały bezpośredni wpływ także na funkcjonowanie tej instytucji. Zarówno I wojna światowa, jak i późniejsze lata międzywojenne oraz II wojna światowa znacząco utrudniały utrzymanie ogrodu i jego dalszy rozwój.
W czasie konfliktów zbrojnych jednym z większych problemów były kwestie finansowe. Utrzymanie zwierząt wymagało stałego dostępu do żywności, opieki weterynaryjnej oraz odpowiedniej infrastruktury. W trudnych warunkach gospodarczych zapewnienie tych elementów stawało się coraz bardziej skomplikowane. Ograniczone środki finansowe powodowały, że ogród nie mógł rozwijać się w takim tempie jak wcześniej, a część planowanych inwestycji była odkładana na później.
Trudności gospodarcze miały również wpływ na liczbę zwierząt znajdujących się w ogrodzie. W czasie wojen oraz w okresach kryzysu część z nich została przeniesiona do innych ogrodów zoologicznych, a niektóre nie przetrwały trudnych warunków związanych z brakiem odpowiednich zasobów. Po zakończeniu II wojny światowej rozpoczął się stopniowy proces odbudowy ogrodu zoologicznego. Zniszczenia infrastruktury oraz ograniczona liczba zwierząt sprawiały, że konieczne było odtworzenie wielu elementów funkcjonowania ogrodu niemal od podstaw. W kolejnych latach podejmowano działania mające na celu poprawę warunków dla zwierząt oraz przywrócenie ogrodowi jego dawnej roli jako miejsca edukacji i wypoczynku dla mieszkańców miasta.
Powstanie Nowego Zoo i zmiany w Starym Zoo – rok 1974
W drugiej połowie XX wieku coraz wyraźniej dostrzegano ograniczenia przestrzenne starego ogrodu zoologicznego przy ulicy Zwierzynieckiej. Teren, który w XIX wieku był wystarczający dla niewielkiej liczby zwierząt, z czasem okazał się zbyt mały, aby zapewnić odpowiednie warunki dla większych gatunków. Wraz ze zmianą podejścia do hodowli zwierząt w ogrodach zoologicznych zaczęto podkreślać potrzebę tworzenia większych wybiegów oraz bardziej naturalnych środowisk.
Właśnie z tego powodu podjęto decyzję o utworzeniu nowego ogrodu w innej części miasta. Wybrano rozległy teren w pobliżu Jeziora Maltańskiego, który pozwalał na zaprojektowanie znacznie większych wybiegów oraz bardziej zróżnicowanej przestrzeni dla zwierząt. Nowy obiekt został udostępniony odwiedzającym w 1974 roku i od tego momentu zaczął stopniowo przejmować główną rolę w prezentowaniu kolekcji zwierząt. Po otwarciu nowego ogrodu rozpoczął się proces przenoszenia wielu gatunków ze starej lokalizacji do nowej. Zmiana ta wpłynęła na funkcję dawnego ogrodu – przestał on pełnić funkcję głównego ogrodu zoologicznego miasta, a coraz większą uwagę poświęcano jego wartości historycznej oraz architektonicznej. Z tego powodu teren Starego Zoo i część jego obiektów zostały objęte ochroną konserwatorską i wpisane do rejestru zabytków.
Stare Zoo dziś – park i miejsce edukacji w centrum Poznania
Obecne Stare Zoo w Poznaniu pełni przede wszystkim funkcję ogólnodostępnej przestrzeni rekreacyjnej, która łączy historyczny charakter miejsca z edukacją przyrodniczą. Teren dawnego ogrodu zoologicznego przy ulicy Zwierzynieckiej jest dziś otwarty dla mieszkańców i turystów bez opłat, dzięki czemu stał się popularnym miejscem spacerów w centrum miasta. Liczne alejki, zieleń oraz zachowane budynki z dawnych lat sprawiają, że przestrzeń ta ma wyjątkowy klimat, odróżniający ją od wielu współczesnych parków miejskich.
Choć główna kolekcja zwierząt została przeniesiona do nowej lokalizacji, w Starym Zoo nadal można spotkać wybrane gatunki mniejszych zwierząt. Ich obecność ma dziś przede wszystkim charakter edukacyjny. W pawilonach oraz na wybiegach prowadzone są działania popularyzujące wiedzę o zwierzętach i ochronie przyrody, a ogród pełni funkcję miejsca nauki oraz kontaktu z naturą w środku dużego miasta.
Nowe inwestycje – Japoński Ogród Wyobraźni w Starym Zoo
W ostatnich latach pojawiły się również nowe pomysły na zagospodarowanie części przestrzeni Starego Zoo. Jednym z projektów jest utworzenie Japońskiego Ogrodu Wyobraźni, który ma powstać w zachodniej części starego ogrodu. Inwestycja została wybrana przez mieszkańców w ramach Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego i ma na celu nadanie temu miejscu nowej funkcji rekreacyjnej i edukacyjnej.
Na początku 2026 roku rozpoczęły się pierwsze prace przygotowawcze związane z realizacją projektu, które obejmują między innymi analizę istniejącej roślinności czy zabezpieczenie cennych drzew.
Pierwszy etap inwestycji zakłada budowę charakterystycznej altany herbacianej, która będzie nawiązywać do tradycji japońskich ceremonii parzenia herbaty. W planach są również kamienne kompozycje, tablice edukacyjne oraz elementy małej architektury, które mają przybliżać odwiedzającym kulturę i estetykę ogrodów Japonii. W projekcie przewidziano także specjalną instalację na stawie – tzw. wyspę żółwia, symboliczny element inspirowany azjatycką symboliką natury.
Realizacja tej inwestycji pokazuje, że Stare Zoo w Poznaniu nadal się zmienia i dostosowuje do współczesnych potrzeb mieszkańców. Dzięki nowym projektom historyczny ogród zoologiczny stopniowo przekształca się w nowoczesną przestrzeń miejską, która łączy rekreację, kulturę i edukację przyrodniczą.
Źródła:
- Poznań.pl. Na Jeżycach powstanie Japoński Ogród Wyobraźni. 4 grudnia 2025, https://www.poznan.pl/mim/info/news/na-jezycach-powstanie-japonski-ogrod-wyobrazni%2C267889.html, (dostęp: 16.03.2026).
- Wikipedia. Stare Zoo w Poznaniu. https://pl.wikipedia.org/wiki/Stare_Zoo_w_Poznaniu, (dostęp: 16.03.2026).
- YouTube, Poznań: Stare ZOO, 26 czerwca 2025, https://www.youtube.com/watch?v=UGXBNPxzFkc, (dostęp: 16.03.2026).
- Instagram, Post @cyrylpoznan, 30 maja 2024, https://www.instagram.com/p/C7mDHbOtaZp/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==, (dostęp: 16.03.2026).
- Instagram, Post @szymon.kaptur, 26 stycznia 2022, https://www.instagram.com/p/CZK8p30o6yO/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==, (dostęp: 16.03.2026).
